Beeldarmoede in de bimbocultuur

[Dit artikel is verschenen in tijdschrift LOVER, september 2007. Ik schreef het samen met Alkeline van Lenning in de tijd dat er verwoed gediscussieerd werd over Sunny Bergman’s documentaire Beperkt Houdbaar In dit debat stond op een gegeven moment vooral de vraag centraal of ‘bimbo-achtige’ uitingen van seksualiteit op tv en ‘gefotoshopte’ plaatjes in tijdschriften wel of niet verboden moesten worden. Met dit artikel wilden wij aangeven dat niet zozeer het wel of niet verbieden belangrijk is, maar vooral het bestaan van betere, positieve beelden van lichamen en seksualiteit. Ondertussen heb ik meer meegekregen van de wereld van de feministische en queer porno en valt het me op dat ik destijds niet meer voorbeelden kon noemen van dit soort alternatieve verbeeldingen. Toch denk ik dat het gebrek aan niet-seksistische verbeeldingen van seksualiteit nog steeds voor het overgrote deel van de mainstream cultuur opgaat.]

Beeldarmoede in de bimbocultuur

Het zijn pornografische beelden die steeds meer bepalen wat sexy is en wat suf. Niet zo gek als je bedenkt dat er een groot gebrek is aan andere, positievere beelden van vrouwelijke seksualiteit.

In de discussie rond beelden van vrouwelijke lichamelijkheid en seksualiteit wordt het commentaar op de ‘bimbocultuur’ steeds luider. De term komt uit Female Chauvinist Pigs van Ariel Levy en verwijst naar de tendens dat strippers en pornosterren steeds vaker als rolmodel dienen voor een zelfstandige en feministische identiteit. Het pijnpunt dat Levy signaleert is dit: bij strippen, prostitutie en porno staat de toeschouwer centraal, niet de vrouw zelf. Zo verwordt vrouwelijke seksualiteit tot een plaatje of performance waarin eigen verlangens buitenspel worden gezet.

Dat de bimbocultuur ook in Nederland voet aan de grond heeft gekregen is te merken aan de populariteit van het boek <I>Stout<P> van schrijfster Heleen van Royen en lingerieontwerperMarliesDekkers. Zij laten hierin doorschemeren dat de seksualisering van je eigen lichaam een voorwaarde is om werkelijk te emanciperen. ‘De huidige generatie vrouwen is bevrijd en kan haar eigen broek ophouden (of laten zakken, indien gewenst)’, aldus een van de slogans waarmee Stout wordt gepromoot.

Stout lijkt een poging om vrouwelijke seksualiteit te heroveren. Seksuele vrijheid krijgt echter wel een heel specifieke betekenis: zoveel en zo gek mogelijk. Je bent stout en dus bevrijd als je ‘doktertje hebt gespeeld’ met zo veel mogelijk mensen. Vreemdgaan scoort hoger dan monogamie en trio’s scoren hoger dan duo’s. Het boek bevat naast foto’s van Van Royen tijdens haar Playboy-shoots ook diverse softpornoplaatjes. Niet alleen lijkt het ons nogal dubieus om seksueel bevrijde vrouwen als ‘stout’ te bestempelen, ernstiger is dat Stout niet bepaald handvatten biedt om je als vrouw te bevrijden van de heersende normen rond vrouwelijke seksualiteit. En juist deze heersende normen zijn problematisch.

GEDACHTELOZE ABSORPTIE

Sunny Bergmans documentaire Beperkt Houdbaar die dit voorjaar zo veel stof deed opwaaien, laat zien hoe pornocodes heden ten dage dicteren wat sexy is en wat suf. Vrouwen in de wachtkamer van de cosmetisch chirurg vertellen een uiterlijk als van een playmate te ambiëren. En een vijftienjarig meisje wil een schaamlipverkleining omdat ze de vagina’s in de Playboy beschouwt als normaal en haar eigen vagina als afwijkend. De boodschap: vrouwen willen niet in de eerste plaats van seks genieten, maar er sexy uitzien.

De pornocodes vertellen niet alleen wat mooi en nastrevenswaardig is, maar onvermijdelijk ook wat lelijk, afwijkend en onacceptabel is. Gangbare beelden van seksualiteit bieden vrouwen niet zozeer een identificatiemogelijkheid of de verbeelding van hun verlangen, maar een esthetische spiegel waartegen zijzelf onvolmaakt afsteken. Ze houden de normen rond schoonheid en seksualiteit gevangen en staan op die manier een gezond seksualiteitsbeeld in de weg.

Een veelgehoord argument ter verdediging van het Van Royen/Dekkers-standpunt is dat van de vrijheid van meningsuiting. Allerlei commerciële uitingen waarin vrouwen als lustobjecten figureren worden met dit argument verdedigd. Vrijheid krijgt zo, als ‘het tegenovergestelde van censuur’, een negatieve betekenis. Hiermee wordt voorbijgegaan aan het feit dat commercie niet gebaat is bij vrijheid van meningsuiting, maar streeft naar gedachteloze absorptie en overname van beelden en idealen. Hoe meer eigen kritisch oordeelsvermogen en werkelijke individuele (keuze)vrijheid, hoe slechter voor de handel.

BESLAGEN RUITEN

De overdaad aan seksistische beelden staat in schrijnende tegenstelling tot de armoede aan positieve invullingen van vrouwelijke seksualiteit. In een interviewronde vroegen wij jongeren om voorbeelden van beelden van seksualiteit die zij mooi vonden. De meesten wisten niets te verzinnen. Wie het wel kon, noemde uiterst verhulde en romantische beelden.

Lisa van 12 noemde dit voorbeeld: ‘In een boek dat ik heb gelezen, Kinderen van moeder Aarde, hebben ze eigenlijk helemaal geen seks. Maar ik vind het mooi wat ze daar doen: wang tegen wang. Dat vind ik beter dan andere dingen’. Lisa is erg jong en je zou kunnen zeggen dat zo’n beeld bij haar leeftijd past. Maar de 18-jarige Annelies komt met een soortgelijk beeld: ‘Die scène in Titanic als ze met z’n tweeën in een auto gaan vrijen en je ziet alleen de beslagen ruiten en haar hand tegen het autoraam.’

Positieve, niet-seksistische beelden van erotische of seksuele intimiteiten moeten blijkbaar met een lantaarntje worden gezocht. In dit licht is het niet zo gek dat Van Royen en Dekkers hun inspiratie zoeken in pornofilms. Andere beelden van vrouwelijke seksualiteit dan deze geleende stereotypen bestaan immers nauwelijks. Tegenover de tsunami aan seksadvertenties, ‘geile’ clips en slechte seksfilms is dit een grote leegte.

TRAPEZEWERKERS

Ook wijzelf krijgen vooral verhulde beelden op ons netvlies als we denken aan positieve verbeeldingen van vrouwelijke seksualiteit. Neem een van de meest sensuele scènes van de film Out of Africa uit 1985, waarin Denys Karens haar wast terwijl hij haar een gedicht voordraagt.

Dit betekent niet dat expliciete beelden niet positief kunnen zijn. Helaas lijken deze nog veel zeldzamer dan romantische beelden. Na pijnlijk lang nadenken herinneren we ons de film When Night is Falling van Patricia Rozema uit 1995, waar twee vrouwen vrijen in een hoekje van een circustent terwijl twee trapezewerkers een ingewikkelde dans in de touwen uitvoeren, vol gevaarlijke poses die zonder onvoorwaardelijk vertrouwen onmogelijk zijn. De metafoor is duidelijk: de trapeze-act symboliseert risico en kwetsbaarheid, maar ook vertrouwen en communicatie.

Wat maakt deze beelden anders? Seks wordt in deze scènes verbeeld als communicatie tussen twee mensen, niet alleen tussen twee lichamen. Hierdoor raakt het lichaam minder geseksualiseerd. Omdat de seks meer dan de verstrengeling van lijven inhoudt, overstijgt het het (vrouwen)lichaam en raakt het lichaam niet zo eenzijdig bedekt met seksuele betekenis. Seks blijft dan ongrijpbaar: er wordt niet geprobeerd het te vangen in lingerie, attributen of lichaamsdelen. Hiermee verdwijnt ook de noodzaak om voor een sexy uiterlijk op verregaande wijze aan je lijf te sleutelen, want ‘sexy’ kan niet vastgezet worden in het lijf.

Jammer genoeg verzandt de discussie over de geseksualiseerde beeldcultuur en over wenselijker verbeeldingen van seks vaak in een gevecht over censureren dan wel tolereren. Maar laten we vooral verder gaan dan dat en alternatieven bieden voor de beperkte beeldvorming rond vrouwelijke seksualiteit die nu overheerst. Verena Stefan maakte in 1975 een mooi begin met haar roman Häutungen, waarin zij met nieuwe woorden schrijft over seks en delen van het vrouwelijk lichaam. Het is de hoogste tijd om dit project opnieuw op te pakken en verder te gaan. Niet met de vrouw als lustobject, maar met de eigen vrouwelijke verlangens als beginpunt.

Tamar Doorduinis student en Alkeline van Lenning docent sociologie en coördinator van de opleiding Liberal Arts aan de Universiteit van Tilburg.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s